Interview with Ben van Gelder

Click here for this interview in Dutch | Klik hier voor dit interview in het Nederlands

Saxophonist and composer Ben van Gelder (1988) first played the NN North Sea Jazz Festival at the age of thirteen. Now the festival is turning 50 and Ben has been commissioned to create the composition project. During a turbulent period in his life, he composed an hour’s worth of music titled The Whole Wide World Is Round. He conceived a visual framework and has assembled a remarkable group of musicians for the project. We sat down with Ben to talk about his creative process: “The project is both a tribute to the origins of my family and to Abbey Lincoln”.

“The project is both a tribute to the origins of my family and to Abbey Lincoln. In jazz history, she is not such a widely discussed figure – at least, not in my experience. She is a very wise speaker, and also a little mystical. She wrote The Music Is The Magic, with lines such as ‘The music is the magic of a secret world / It’s a world that is always within’ and ‘The music is the magic of a hiding place / It’s a place where the spirit is home’. She truly sees music as a kind of gateway to another world. And that resonated with me.”

A form of prayer

You don’t address Abbey Lincoln’s activist side.
“In the 1960s she was a champion of racial equality in America, and an outspoken feminist. She strongly resisted the beauty ideal imposed on her by the industry – that is an aspect I am aware of but do not foreground in this project. I am more interested in who she was as a speaker in interviews and in what her music conveyed in the later phase of her life.

“I watched a number of her interviews, with the idea of: who was this woman really, and why was my mother so drawn to her? What lingers is that she describes music in part as a form of alchemy. Something with which you transform the difficult, tragic or sorrowful things in life into something healing, something you can draw strength from. That is truly a core value of jazz for me, ultimately. All of those things converge in jazz.”

Your awareness of Abbey Lincoln and her art – has that always been with you, or has it come more recently?
“I had listened to her, but this project felt like a reason to explore her music and her person more deeply. I considered whether to take elements from her music and do something with them, but in the end that’s not where it went. It’s more about the ideas she conveys and the wisdom I see in them. Music as a form of prayer – the idea that if you repeat certain things and set them to music, they bring about a change in this world. What you send out into the world, you get back in return… It’s also a way of appealing to someone to stay in this world a little longer.”

A simple old form

You can be inspired by something, you can be struck by a particular image you form of someone, the way they approach life, and so on. And then at some point you want to put a note on paper – what is that process like, what comes first?
“That’s a great question. For me it is very closely tied to the instrumentation and the people playing the instruments. I used a beat from my drummer Craig Weinrib as the basis for one piece, for example. I wanted to play with people I know well, but also because I believe they can bring my ideas to life beautifully. Some friends of mine from New York. And a remarkable guitarist, Nelson Veras – he’s Brazilian but has lived in Paris for most of his life. My brother is playing too, of course. We used to play together a lot, and our first gig together was also at the North Sea Jazz Festival – when I was sixteen and he was in his early twenties. That feels very fitting too.

“What I hear in Abbey’s music is a certain simplicity – it’s almost spoken-word-like. Simple melodies, fairly simple forms. There are more complex elements too, but I think it’s easy to fall into the trap of: right, I’ve been given a writing commission, so now I’m going to make something complicated and impressive.”

You’ve already had your graduation project.
“Yes, exactly, so I think: what do I actually want to do at North Sea Jazz? North Sea has essentially given me carte blanche, with the minor note that it would be nice if there were some reflection on the festival in there. Well, Abbey Lincoln played at the festival, so that works out nicely. But beyond that I think: what do I personally consider important in music? And that too has something to do with simplicity. I’ve written a blues that feels radical, but isn’t at all. Just a simple old form, which I give my own interpretation. That’s one example.”

Highly artistic

“The idea of music as prayer – I ran with that too, to write something meditative, with Abbey’s voice as the introduction. I wanted to literally incorporate her into the music – for another piece I set her words to music. From an interview, where she says that life can be challenging and difficult, but that we all have the strength to cope with it and are at our core ‘perfect.’ That moved me.”

I’m now picturing an entire programme of mid-tempo and slow pieces.
“No, it’s not all slow. It varies quite a bit in terms of tempi, but I didn’t think: there needs to be a very fast piece. Abbey doesn’t do that either, certainly not in her later work. On the first records she made for Riverside there are uptempo pieces. She also does unconventional things, like singing a piece completely alone, a cappella; Tender As A Rose – a beautiful interpretation of a love drama. She was always highly artistic in her choices, even in those early years – sweet love songs too. It has encouraged me to simply make what I enjoy, what I feel like making.”

An incredible wealth

Is this project in any way comparable to your album Manifold from 2023?
“There are parallels. Manifold was about what it means to be human, in essence, and that is a theme here too. I think that as human beings we are indeed distinct individuals, but that there is something underlying that binds us. That is a spiritual idea and I find it in Abbey Lincoln’s music too. But the line-up and the style, no. This project will be considerably more rhythmic and more improvised. On Manifold I wrotefor the church organ – very specifically, in terms of acoustics too. I listened a great deal to Messiaen at the time, and Ligeti and other composers: what do they have the organ do, what timbres can you draw from it? There is still so much to learn, and I find that tremendously enjoyable. I’m now writing for a choir – something new again for me.”

Are there other composers you look to for inspiration?
“The jazz musicians I have listened to a great deal, and still listen to – Sonny Rollins, Thelonious Monk, Duke Ellington, Freddie Hubbard – aren’t necessarily people who influence my composing. Though, Wayne Shorter… he’s probably in there.

“My father’s record collection is gradually making its way to me. I’m only now realizing how extraordinary that collection is. Ten thousand records, and there’s not a bad one among them. It’s an incredible wealth of information, an entire archive, mostly of music made between the 1940s and the 1970s. And I’m once again listening a great deal to old records I may have heard at some point but not for a very long time – with the ears of today, so to speak. And I hear all sorts of different things in them.”

In a healthy way

And the relationship between the American heritage and your Groningen – Dutch – background: what do you take from Dutch music or composers into your own work?
“I still work closely with Reinier Baas. I’ve learned a great deal from him – how he shapes his projects and his music, and how he composes. Playing with Han Bennink: so instructive. And my former teachers, Benjamin Herman and Simon Rigter, have been very important figures for me, in improvisation, in how I approach and execute that. That has certainly been formative. “Composing comes fairly easily now, I notice – more easily than before. That probably also has to do with the fact that, in a healthy way, I no longer care so much what others think of it. What used to block me in the writing process were thoughts like: is this good enough? Or: what am I actually doing here? The inner critic. I’m much less troubled by that in this process. It’s good to notice that.”

---

Interview in Dutch | Interview in het Nederlands

The Whole Wide World Is Round

Interview Ben van Gelder

Saxofonist en componist Ben van Gelder (1988) speelde op zijn dertiende voor het eerst op het NN North Sea Jazz Festival. Nu wordt het festival 50 en krijgt Ben van North Sea Jazz het compositieproject toebedeeld. In een bewogen periode in zijn leven schreef hij een uur muziek met als titel The Whole Wide World Is Round. Hij bedacht een visuele omlijsting en brengt voor het project een bijzondere groep musici bijeen. We vroegen Ben naar het creatieve proces: “Het project is zowel een eerbetoon aan de ontstaansgeschiedenis van mijn familie, als aan Abbey Lincoln”.

“Het project is zowel een eerbetoon aan de ontstaansgeschiedenis van mijn familie, als aan Abbey Lincoln. In de jazzgeschiedenis is ze niet zo’n veelbesproken figuur – althans, niet in mijn ervaring. Zij is een hele wijze spreker, en ook een beetje mystiek. Ze schreef The Music Is The Magic, met tekstregels als ‘The music is the magic of a secret world / It’s a world that is always within’ en ‘The music is the magic of a hiding place / It’s a place where the spirit is home’. Zij ziet muziek echt als een soort toegangspoort tot een andere wereld. En dat resoneerde bij mij.”

Een vorm van gebed

Je gaat niet in op Abbey Lincolns activistische kant.
“In de jaren zestig was ze een voorvechter van rassengelijkheid in Amerika, en een uitgesproken feminist. Ze heeft zich sterk verzet tegen het schoonheidsideaal dat haar werd opgelegd vanuit de industrie – dat is een kant waar ik wetenschap van heb maar die ik niet belicht in dit project. Het gaat mij meer over wie zij was als spreker in interviews en ook wat haar muziek uitdroeg in de latere fase van haar leven.

“Ik heb een aantal interviews van haar bekeken, met het idee van: ja, wie was deze vrouw eigenlijk, en waarom was mijn moeder zo tot haar aangetrokken? Wat beklijft is dat zij muziek mede beschrijft als een vorm van alchemie. Iets waarmee je de moeilijke, tragische of verdrietige dingen van het leven transformeert tot iets wat helend is, waar je kracht uit kunt putten. Dat is voor mij ook echt een kernwaarde van jazz, uiteindelijk. Al die dingen komen in jazz samen.”

Het besef van Abbey Lincoln en haar kunst, is dat altijd bij je geweest of is dat pas recentelijk gekomen?
“Ik heb wel naar haar geluisterd, maar dit project voelde als een aanleiding om me verder te verdiepen in haar muziek en haar persoon. Ik bedacht of ik elementen uit haar muziek zou nemen om daar iets mee te maken, maar dat is het uiteindelijk niet geworden. Het gaat meer over de ideeën die zij uitdraagt en de wijsheid die daar voor mij uit spreekt. Muziek als een vorm van gebed – het idee dat als je bepaalde dingen herhaalt en op muziek zet, ze iets veranderen in deze wereld. Wat je de wereld instuurt, krijg je ook weer terug… Het is ook een manier om een oproep te doen aan een persoon om nog even in deze wereld te blijven.”

Een simpele oude vorm

Je kunt geïnspireerd zijn door iets, je kunt aangesproken zijn door een bepaald beeld dat je van iemand vormt, over hoe die in het leven staat, enzovoort. En dan wil je op een gegeven moment een noot op het papier zetten; wat is dat proces, wat komt er dan eerst?
“Dat is een leuke vraag. Voor mij hangt het heel erg samen met instrumentatie en de personen die de instrumenten bespelen. Ik heb een beat van mijn drummer, Craig Weinrib, gebruikt als basis voor een stuk, bijvoorbeeld. Ik wilde graag spelen met mensen die ik goed ken, maar ook omdat ik denk dat ze mijn ideeën goed tot leven kunnen brengen. Vrienden van mij uit New York. En een bijzondere gitarist, Nelson Veras – hij is Braziliaans, maar woont al bijna zijn hele leven in Parijs. Mijn broer speelt ook mee, natuurlijk. We hebben vroeger heel veel samengespeeld en ons eerste optreden samen was ook op het North Sea Jazz Festival – toen ik zestien was, en hij begin twintig. Ook dat voelt als heel passend.

“Wat ik hoor in de muziek van Abbey, is een bepaalde eenvoud – het is bijna spoken-word-achtig. Simpele melodieën, vrij simpele vormen. Er zitten ook wel wat ingewikkeldere dingen tussen, maar ik denk dat het makkelijk is om in de valkuil te stappen van: oké, ik krijg zo’n schrijfopdracht, dus nu ga ik iets ingewikkelds en indrukwekkends maken.”

Je hebt je afstudeerproject al gehad.
“Ja, precies, dus ik denk: wat wil ik nou doen op het North Sea Jazz Festival? North Sea heeft me in principe carte blanche gegeven, met een kleine kanttekening dat het fijn zou zijn als er een reflectie op het festival in zit. Goed, Abbey Lincoln heeft op het festival gespeeld, dus dat is mooi. Maar los daarvan denk ik: wat vind ik nou zelf belangrijk in muziek? En dat is ook iets met eenvoud. Ik heb een blues geschreven die heel radicaal voelt, maar het eigenlijk helemaal niet is. Gewoon, een simpele oude vorm, waar ik op mijn manier invulling aan geef. Dat is één voorbeeld.”

Heel artistiek

“Het idee van muziek als gebed – daar ben ik ook mee aan de haal gegaan, om iets meditatiefs te schrijven, met Abbeys stem als introductie. Ik wilde haar letterlijk verwerken in de muziek – voor een ander stuk heb ik haar woorden op muziek gezet. In dat interview zegt zij dat het leven uitdagend en moeilijk kan zijn, maar dat we allemaal toch de kracht hebben om dat aan te kunnen en in de kern ‘perfect’ zijn. Dat raakte mij.”

Ik hoor nu in gedachten allemaal midtempo en langzame stukken.
“Nee, het is niet allemaal langzaam. Het varieert best wel qua tempi, maar ik heb niet gedacht: er moet een heel snel stuk in. Dat doet Abbey namelijk ook niet, zeker later niet. Op de eerste platen die ze maakte voor Riverside zitten wel uptempo stukken. Ze doet ook dingen die onconventioneel zijn, zoals een stuk helemaal alleen zingen, a capella; Tender As A Rose heet dat, een prachtige vertolking van een liefdesdrama. Ze was altijd heel artistiek in haar keuzes, zelfs in die vroege jaren – zoete liefdesliedjes zingt ze ook. Het heeft mij aangespoord om gewoon te gaan maken wat ik leuk vind, waar ik zin in heb.”

Een ongelooflijke rijkdom

Is dit project nog in enige mate te vergelijken met je album Manifold uit 2023?
“Het loopt parallel. Manifold ging over wat het betekent om mens te zijn, in essentie, en dat is nu ook wel een thema. Ik denk dat we als mensen wel degelijk verschillende individuen zijn, maar dat er iets onderliggend is dat ons bindt. Dat is een spiritueel idee en dat vind ik ook wel terug in Abbey Lincolns muziek. Maar de bezetting en de stijl, nee. Dit project wordt wel een stuk ritmischer en meer geïmproviseerd. Op Manifold schreef ikvoor het kerkorgel – heel specifiek, ook qua akoestiek. Ik heb toen veel naar Messiaen geluisterd, en ook Ligeti en andere componisten: wat laten ze het orgel doen, wat voor klankkleuren kun je eruit halen? Ik kan nog zoveel leren en vind dat ook erg leuk. Ik schrijf nu voor een koor – weer iets nieuws voor mij.”

Zijn er nog andere componisten waar jij je aan optrekt?
“De jazzmensen waar ik veel naar heb geluisterd, en luister – Sonny Rollins, Thelonious Monk, Duke Ellington, Freddie Hubbard –zijn niet per se mensen die mij in mijn componeren beïnvloeden. Hoewel, Wayne Shorter… hij zit er denk ik wel in.

“De platencollectie van mijn vader komt langzaam bij mij terecht. Ik besef nu pas hoe bijzonder die collectie is. Tienduizend platen, waar eigenlijk geen slechte tussen zit. Het is een ongelooflijke rijkdom aan informatie, een heel archief, vooral van muziek gemaakt tussen de jaren veertig en de jaren zeventig. En ik luister weer heel veel naar oude platen die ik misschien ooit wel heb gehoord, maar al heel lang niet meer – met de oren van nu, zeg maar. Ik hoor daar weer allerlei andere dingen in.”

Op een gezonde manier

En de verhouding tussen het Amerikaanse erfgoed en jouw Groningse – Nederlandse – achtergrond: wat neem jij mee van Nederlandse muziek of componisten in jouw werk?
“Ik werk nog steeds nauw samen met Reinier. Ik heb veel van hem geleerd, hoe hij zijn projecten en zijn muziek vormgeeft en hoe hij componeert. Spelen met Han Bennink: zo leerzaam. En mijn oude leermeesters, Benjamin Herman en Simon Rigter, dat zijn heel belangrijke figuren voor mij geweest, in improvisatie, in hoe ik dat zie en uitvoer. Dat is zeker vormend geweest. “Componeren gaat best gemakkelijk, merk ik nu – makkelijker dan vroeger. Dat zal ook te maken hebben met dat het me op een gezonde manier niet meer zoveel uitmaakt wat anderen ervan denken. Wat me vroeger vaak blokkeerde in het schrijfproces, waren gedachten als: is dit wel goed genoeg? Of: waar ben ik eigenlijk mee bezig? De innerlijke criticus. Daar heb ik in dit proces veel minder last van. Dat is fijn om te merken.”

Text by Mark van Schaick